چشمهای همیشه بیدارزمین - محیط زیست(دماوند)

"محیط زیست میراث همه تمدنهاست.دیروز-امروز- آینده"

شوکای ایرانی
ساعت ۱٠:٥٤ ‎ب.ظ روز جمعه ۳ آبان ۱۳۸٧  

شوکای ایرانی:Capreolus

Capreolus capreolus)):

شوکاهای ایرانی ازهمان زیرگونه  شوکاهای اروپایی بوده وپراکندگی آنهادراستانهای گیلان ، مازندران،گلستان میباشد.زیستگاههای این جانوردراین استانهابین جنگلهای انبوه است.البته گزارشاتی مبنی بروجوداین جانوردرجنگلهای غرب کشوردرکردستان وکرمانشاه(زاگرس غرب)ونواحی ارسباران درآذربایجان شرقی می باشد.

مشخصات شوکا:

شوکارا میتوان گوزنی  کوچک  به حساب آورد.رنگ بدن تقریباقهوه ای ونوک موهاروشن تراست.وهمچنین روی کپل وزیرشکم روشن وتقریباشفیدبه نظرمیرسد.درزمستان موهابلندتروتیره ترشده ورنگ بدن قهوه ای مایل به خاکستری می باشد.البته چانه سفیدودردوطرف پوزه نیزلکه های سفیددیده میشود.قسمت عقب بدن کمی بلندترازجلوی بدن بوده وارتفاع جانورازشانه بین 65تا75سانتی مترودم نیز 2تا3سانتی متروغیرقابل تشخیص است.وزن آنهابین 15تا30کیلوگرم برآوردشده است.شاخ شوکانسبت به سایرگوزنهاساده تراست.اولا شاخ منحصرادرجنس نردیده میشود ونوزادتایک سالگی فاقدشاخ است.(اگرچه دیده شده دربعضیها بعداز3ماه رویش شاخ شروع میشود.)وبعدازبعدازآن شاخهابه صورت ساده ظاهرشده ومعمولادرسال دوم شاخ دارای 3شاخک فرعی میشودوگاهی تا4و5شاخک نیز مشاهده میگردد.شاخ شوکابه عکس مرال فاقد شاخکهای روی صورت(گرگ زن)بوده ومانندهمه گوزنهاهرساله افتاده ومجددادرمی آید.شاخهامعمولادرآذرماه می افتندورویش  جدیدبلافاصله شروع میشود.شاخهادرابتدای رویش دارای پوسته مخملی می باشندکه تابهارروی شاخهاقرارداردوبعدازآن ازبین میروند.طول شاخ شوکابه25تا35سانتیمترمیرسد.که البته شوکاهای سیبری وچین دارای شاخهای بلندتروقطورتری ازشوکاهای اروپاوایران می باشند.فرمول دندانی شوکاعبارتنداز:

پیشین3/0،نیش1/0،پیش آسیا3/3،آسیا3/3که بااحتساب دوطرف فک کلادارای 32دندان می باشد.

تغذیه(Feeding):

میزان فعالیت شوکادرامرتغذیه بستگی به میزان تاریکی وروشنایی دارد.این جانوردرشبهای تاریک (یعنی وقتی قرص ماه کامل نیست)قسمت اعظم وقت خودرابه چریدن وسرشاخه خواری می پردازنددرحالیکه درشبهای مهتابی ،اکثرا وقت خودراصرف رفت وآمدوپرسه زدن  می کنند.دراغلب مواقع سال  اوج فعالیت این گوزن اوایل طلوع وغروب آفتاب است.درزمستان بیشترفعالیت را درطی روزازخودنشان می دهند.احتمالا به  این دلیل که گرم ترین ساعات روز دراین فصل است.تغذیه دراین فصل بیشتردرمناطق بازانجام میشود.دربهمن،اسفند،فروردین  تغذیه نرهای بزرگسال بطورچشمگیرافزایش می یابدواین درحقیقت  زمانی است که شاخهادرحال رشدهستند.شانس مشاهده نرهای بزرگسال دراین ماهها به مراتب بیشتراست واین  درست زمانی است که معمولا موادغذایی زیستگاه بامحدودیت هایی روبروست.ماده های بارداروجوانترکه باکمبودموادغذایی (بخاطرنیازبیشترشان)روبروهستنددراواخرزمستان واوایل بهاربه دنبال غذای مطلوب تقریبادرتمام روزفعالیت دارند.باآمدن فصل بهاربه طورعادت صبح زودوغروب آفتاب رابه عنوان ساعات فعالیت تغذیه ای انتخاب می کند.روش  وشیوه تغذیه باتوجه به شرایط جوی حاکم درمناطق کم ارتفاع وباپوشش درختی انبوه نسبت به مناطقی که مرتفع ترندازسالی به سال دیگرمتفاوت است.

گدار(جابجایی):

یکی دیگرازویژگیهای زیستگاه مطلوب عدم وجودحشرات مزاحم است که خودباعث میگرددبرحسب فراوانی وتراکم این حشرات دربرخی ازسالهاشاهدجابجایی وکوچ شوکاها ازناحیه ای به ناحیه دیگرباشیم.هوای نامطلوب زمستانی می تواندسبب جمع شدن تعدادزیادی شوکادریک ناحیه شود.اماپس ازآنکه هوای مطلوب فرارسیدشوکاها دوباره به مکان فعلی خودبازمیگردند.البته تعدادزیادی ازشوکاهاهستندکه دربرخی ازنقاط باهوای نامطلوب خوگرفته ودرتمام سال درزیستگاه خودباقی می ماند.جالب توجه است که درفصل مهاجرت به طورعمده نرهاوماده های جوان دست به جابجایی میزنند(کوچ می کنند)وماده های بالغ همراه بانوزادان خود(جوانهایشان)معمولا درهمان ناحیه زیست خودباقی می مانند.مگرآنکه وضعیت جسمانی شوکای جوان (که همراه مادران خودبه سرمیبرند)درحدی باشد که مادرراواداربه رفتن به ناحیه ای مطلوب ترنماید.یکی ازعادات شوکاگذرازمسیری مشخص بین چراگاه وپناهگاه است.این عادت به حدی درشوکاها قوت داردکه ممکن است برای چندین نسل متمادی ازیک مسیراستفاده کنند.این موضوع درامرمشاهده شوکاها وثبت عادات ورفتارشان درطی روزبسیارمثبت ومفیداست.

زیستگاهHabitat)):

شوکادرایران دربعضی ازنقاط  بامرال  زیستگاه مشترک می باشد.ولی هرگز درارتفاعات جنگلی  سخت ومرتفع که مرالها رامیتوان دیدمشاهده نمی گردند.زیستگاه مطلوب برای شوکا مکانی است که چراگاه وپناهگاه درنزدیکی هم باشند.شوکاعلاقمندنیست  مسافت  طولانی  بین پناهگاه وچراگاه را بپیماید.مشاهدات نشان میدهدشوکاهانیازمبرمی به نوشیدن آب ندارند.علیرغم این موضوع ،اکثرازیستگاهشان راطوری انتخاب میکنند که درمجاورت نهر،چشمه،جویباریارودخانه باشد.به این دلیل که جوانه های درختان ودرختچه ها وبرگهای جوان غذای ترجیحی شوکااست. ودرکنارآبگیرهاگیاهان تازه دراکثرمواقع سال یافت میشود.اگرآب  ،پناهگاه وچراگاه  مطلوب بافواصل منطقی وکوتاه ازیکدیگرواقع شودحتی درکناریک هکتارهم میتوان انتظارداشت که دریک خانواده ازشوکادرهمان مکان ومساحت کم ومنحصرمدتهاباقی بماندونیازی برای خروج ازمنطقه احساس نکنند.هررستنی که بتواندسرپناهی برای شوکابوده  وبه نحوی آن راازرطوبت باران حفظ کندمیتواندمحل مناسبی برای زیست آن باشد.زیراشوکاهاازخیس شدن پرهیز میکنند.شوکادرمناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست وبرخی نقاط جنگلی درشمال وغرب ایران یافت میشود.دراستان گلستان پارک ملی گلستان ،منطقه حفاظت شده جهان نما،منطقه شکارممنوع چلچلی  زیستگاههای جنگلی علی آبادکتول، کردکوی ،گنبدومینودشت، ودراستان مازندران:منطقه  حفاظت شده البرزمرکزی ،پناهگاه حیات وحش دودانگه چهاردانگه، درمناطق  جنگلی منطقه دوهزارتنکابن،آبریزهای شمالی البرز  درناحیه شرق نوشهروچالوس وجنگلهای  یخکش بهشهر ،دردراستان گیلان، جنگلهای اسالم  وخلخال  وبعضی  ازمناطق  جنگلی آن استان ازمناطقی  هستندکه شوکادر آن زیست می نماید.مناطقی درآذربایجان شرقی ، کردستان،  وکرمانشاه  اززیستگاههای شوکابوده که دردهه های  اخیراگرچه  اطلاعات پراکنده ای دال بروجودشوکا دربعضی  ازنقاط میرسد.ولی اطلاعات  زیادی ازوجوداین گونه  دردست نیست امادربررسی های جدیدی که  انجام گرفته تعدادی شوکادراستان کرمانشاه مشاهده شده است واحتیاج  به بررسی وتحقیقات  بیشتری درسایرنقاط دارد.درحال حاضر جنگلهای  شمال ایران  به ویژه مناطق  تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست ،پارک ملی گلستان،منطقه حفاظت شده  جهان نما،منطقه حفاظت شده البرزمرکزی ،پناهگاه حیات وحش  دودانگه وچهاردانگه ومنطقه شکارممنوع  چلچلی ،مناطق مستعدوخوب برای  زیست شوکا می باشد.

تولیدمثل (Reproduction):

شوکامعمولا حدود15سال عمرمیکند.فصل جفتگیری  جانور ازاواسط  تابستان  تااوایل متغیراست.(شوکاهای ایران بیشتر ازاواخر تیرتاپایان مردادجفت گیری می کنند.ودراین فصل معمولا ماده ها نوزادان سال گذشته خودراکه به دنبال دارندترک کرده  وبرای جلب نرهاصدایی شبیه پارس بم سگ ازخوددرمی آورند.دوران آبستنی 10ماه بوده .البته رشدسلول تخم موردنظر5/4ماه متوقف می ماندوزایمان  دراوایل بهار(اردیبهشت) صورت می گیرد.معمولایک یادونوزادبه دنیاآورده وندرتا3قلومشاهده میشود.نوزادان هنگام تولد کاملاناتوان بوده  ومادرآنهارامخفی می نمایدازاواسط تابستان  تااواسط پاییز ، شوکاها رابه زحمت می توان درزیستگاه درحالت مناسب مشاهده نمود.به نظرمیرسدفعالیت های تولیدمثلی جفتگیری Rutting season))آن هاهنوزبه درستی مشخص نشده است.هرقدرشانس دیدن شوکادرفصل تولیدمثلی  بالاست اماپس ازاین فصل شانس مشاهده 2تا3ماه کاهش می یابد.

قلمرو(Territory):

شوکاقلمرو طلب است.این قلمروطلبی  درفصل جفت گیری به خوبی مشهوداست.دربین گوزنها احتمالا کمترین جفت گیری فامیلی (همخونی)رادرشوکاها مشاهده میکنیم.دشمن طبیعی شوکاها شغال،گربه جنگلی، پلنگ،شغال،پرندگان شکاری هستند.

نتیجه گیری:

بااین اوصاف که هرروزه ازتعدادشوکاهاکاسته میشودوبرتعدادشکارچیان مسلح آنهافزوده میگردد،وباتوجه به حساسیت موضوع بایدروندی ترتیب داده شودتا شاهدنابودی وانقراض این گونه مهم وارزشمنددرکشورمان نباشیم.

منابع:

 

 رمضانعلی قائمی-ماهنامه محیط زیست

هوشنگ ضیایی-١٣٧۵