چشمهای همیشه بیدارزمین - محیط زیست(دماوند)

"محیط زیست میراث همه تمدنهاست.دیروز-امروز- آینده"

ارزشهای زیست محیطی گونه بنه
ساعت ۸:٤٩ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱ آبان ۱۳۸٧  

ارزشهای  زیست محیطی گونه بنه:

درپارک ملی خجیرجامعه گیاهی بنه Pistscia atlantica subsp.mutica

به چشم میخوردکه متاسفانه این زیرگونه به دلیل ارزشهای مصرفی متعدد(صنعتی،تغذیه ای،علوفه ای،دارویی)درسطح کشورباروشهای نا مناسبی موردبهره برداری بی رویه قرارگرفته است.تا جایی که درتجدیدحیات طبیعی آن اختلالاتی ایجادشده است.توجه به این نکته حائزاهمیت است که درجهان امروز نیازهای روزمره انسان به غذا،دارو،فراورده های صنعتی ارتباط مستقیمی باحفظ گونه های گیاهی وجانوری دارد.این ارتباط منابع طبیعی جهان را تاحدیک ثروت ملی وزیربنای اقتصادی برای رشدوتوسعه کشورها،ارتقاءمی بخشد.زیرگونه بنه نیز به عنوان یکی از زیرگونه های بومی ایران ازچنین قاعده ای مستثنی نمیباشد.درتکوین چنین امری  بیش ازآنکه به این زیرگونه،بانگاه صرفااقتصادی نگریسته شودبایدبه ارزشهای وجودی آن دراین جامعه گیاهی توجه نمود.دراینجا به برخی از مهم ترین ارزشهای وجودی این جامعه گیاهی اشاره می نماییم:

ü   ارزش جامعه گیاهی بنه به عنوان یک بانک ژن

یکی ازروشهای جلوگیری ازانهدام ژنتیکی گونه های گیاهی وجانوری ،نگهداری وحفاظت ازآنهادرپارکهای ملی است.جامعه گیاهی بنه درپارک ملی خجیر،به دلیل مساعدبودن شرایط زیستی ،رشدونمومناسب وتجدیدحیات طبیعی برای زیرگونه muticaبه منزله ضمانتی برای حفاظت ژنتیکی آن محسوب میگردد.بدیهی  است که ذخایرژنتیکی بومی هرکشوربه دلیل اهمیتی که درپیشرفت علوم زیستی دارند.درواقع متعلق به کل بشریت بوده ویک میراث جهانی محسوب میگردند.لذااهمیت وضرورت حفظ این جامعه گیاهی راتاکیدمینماید.

ارزش زیستگاهی:

ارزش زیستگاهی جامعه بنه ، یکی ازمهم ترین ارزش های وجودی آن محسوب میگردد.این جامعه گیاهی به عنوان زیستگاه طیف وسیعی ازحیات وحش جانوری ازپستاندارانی نظیرگوسفندوحشی البرزمرکزی ،بزوحشی ،کفتاروپلنگ رادرخودجای داده است وبه دلیل برخورداری ازشرایط زیستی مناسب برای انواع پرندگان بومی ومهاجر به عنوان پناهگاهی ارزشمندبرای پرندگان حائزاهمیت است.همچنین علاوه براینکه ازنظر رویشگاهی این جامعه گیاهی بطوراخص ازارزش بانک ژنتیکی برای  زیرگونه muticaبرخورداراست.به دلیل تنوع وتراکم چشمگیر گونه های گیاهی همراه ،دراین جامعه به عنوان یک اکوسیستم بکرویاکمتر دست خورده میتواندبرای احیای بسیاری ازگونه هایی که به دلیل ارزشهای مصرفی درسایررویشگاههای کشور،درخارج ازاین پارک ملی درحال تخریب میباشند،مورداستفاده قرارگیرد.باتوجه به اینکه حفاظت از گونه ها واکوسیستم ها بایدتواماصورت گیرد،ارزشهای وجودجامعه گیاهی مذکور،به  عنوان یک رویشگاه برای گونه های گیاهی ویک زیستگاه برای گونه های جانوری کاملا واضح وروشن است.

ارزش اکولوژیکی :

جامعه گیاهی بنه درپارک ملی خجیر درمجاورت یکی از آلوده ترین شهرهای جهان یعنی تهران قرارگرفته است.ارزش حفاظتی ناشی ازدرختان این جامعه به ویژه نقشی که درپالایش مداوم هوای آلوده تهران داردغیرقابل انکاراست.باتوجه به اینکه درختان مصرف کننده

2 COبوده ومیزان قابل توجهی O2تولیدمی نمایندوجوداین جامعه گیاهی درنزدیکی شهرتهران درپالایش هوای این شهر،تاثیربه سزایی دارد.درواقع این درختان با تقلیل سرعت بادوکاهش نیروی حمل وجابجایی ذرات گردوغبارنقش بسیارارزنده ای رادرتعدیل وبهبودشرایط آب وهوایی منطقه ایفامی نماید.جامعه گیاهی مذکوردارای ارزشهای اکولوژیکی چند جانبه ای میباشدکه ازجمله میتوان به مواردی نظیراصلاح خاک منطقه،کنترل آبخیز،حفظ وپایداری خاک اشاره نمود.این جامعه درارتفاعات قرارگرفته وحفاظت ازآن درپیشگیری ازفرسایش خاک بسیارموثرمی باشد.ازطرف دیگر این جامعه گیاهی درثبات وپایداری میکروکلیمای منطقه نقش اساسی  دارد.

ارزش منحصربه فردبودن:

جامعه گیاهی بنه به دلیل بومی بودن زیرگونه muticaدرایران ،قدمت ساختارطبیعی این جامعه درپارک ملی خجیر،همچنین دربرگرفتن مجموعه های غنی از گونه های جانوری اعم ازپرندگان بومی ومهاجروپستانداران مختلف وتنوع وسیعی ازگونه های گیاهی ،درمیان 35جامعه گیاهی پارک ملی خجیربه نوبه خودازارزش منحصربه فردی برخورداراست.

ارزش آموزشی ، پژوهشی وتحقیقاتی:

جامعه گیاهی بنه به دلیل دارابودن ساختارطبیعی ونسبتا بکر وبومی وبه عنوان یک بانک ژن از زیرگونه muticaوازطرف دیگربه دلیل برخورداری لزتنوع گیاهی وجانوری مانندیک آزمایشگاه طبیعی ، زمینه رابرای انجام پژوهش هاوتحقیقات علمی فراهم نموده است.بطوریکه بابهره گیری ازاین آزمایشگاه طبیعی درتحقیقات علمی ، پاسخگویی به مشکلات موجوددرامراحیاء،بهره برداری بهینه واکولوژیکی ازاین زیرگونه باارزش، میسرخواهدشد.

ارزش زیبایی شناسی:

این جامعه گیاهی باتوجه به سیمای ظاهری زیبای خودوباایجادچشم اندازهایی مطلوب ، منطقه رویشی خودرابه نحوشگفت انگیزی تزیین نموده وازارزش زیبایی شناسی بسیاربالایی برخورداراست به طوریکه مانند"مرواریدی سبز"درساختارطبیعی این پارک ملی جلوه گری مینماید.این جامعه گیاهی بارنگ سبزآرام بخش خودبه سان یک اثرهنری درخلق زیبایی وجذابیت محیط اطرافش تاثیربسزایی داردوباایجادیک زیستگاه مناسب برای انواع پرندگان بومی ومهاجر،منطقه راازحالت ساکن وبی روح خارج می نماید.

کاستی هاودشواری های مدیریتی:

علیرغم همه ارزش های وجودی که برای این جامعه گیاهی ارزشمندبرشمرده شد،متاسفانه وجودکاستی های مدیریتی واستمرارفعالیت های مخرب وزیان آورانسانی،تاکنون صدمات زیادی رابرآن تحمیل نموده است.احداث جاده پارچین –پاسداران باقطع درختان وگونه های گیاهی،تجزیه وتقطیع زیستگاه برهم زدن پیوستگی زونها،کاهش ایمنی حیات وحش بطورمستقیم وبه عنوان عاملی برای ترددوحضورانسان وافزایش زمینه تخلف به طورغیرمستقیم این جامعه گیاهی رادرمعرض خطرقرارداده است.به نظرمی رسداحداث این جاده ،مهم ترین معضل درسیستم مدیریتی این پارک باشد.مسیراین بزرگراه عملا ازحساسترین قسمت های این پارک ملی ازجمله بخش هایی ازجامعه گیاهی بنه عبورمینماید.به جزکمبودهاوضعف های آشکاردرامورحفاظت ازاین پارک ملی وکاستی هایی که ازنظرفنی ،کنترل ونظارت وجوددارد.مهم ترین دلیل عدم دستیابی به اهداف حفاظت دراین مناطق راباید"روندعمومی تخریب  منابع طبیعی"دانست.بایدتوجه داشت که عوامل درونی ایجاداختلال درمدیریت این مناطق مستقل از روندعمومی تخریب منابع طبیعی درسطح کشورنباشدوباآن هم پیوندی دارد.بنابراین حل مشکلات مدیریتی  این مناطق جزء باتوقف روندتخریب  درکل طبیعت میسرنمی باشد.درواقع روندعمومی  تخریب درطبیعت دارای اثرات منفی عمیقی است وعلاوه برنابودی کل منابع بیولوژیک اهداف حفاظت را درمناطق تحت حفاظت تحت الشعاع خودقرارمیدهد.

پیشنهادها:

ü به منظوررفع این مغضل ، برنامه ریزی مدیریتی در2محور،یکی درجهت حفاظت از جامعه گیاهی بنه درپارک ملی خجیرودیگری جلوگیری ازادامه روندتخریب زیرگونه موردنظردرسایررویشگاههای کشورپیشنهادمیگردد.برنامه های مدیریتی جهت حفاظت ازجامعه گیاهی بنه درپارک ملی خجیربه شرح زیراست:

آن بخش ازجامعه گیاهی که درزون 1قرارگرفته است.به دلیل آنکه جزء اکوسیستم های باارزش واهمیت استثنایی  ومنحصربه فردبوده ،شکننده وآسیب پذیراست.لذاهیچ گونه فعالیتی درآننبایدصورت گیردوحفظ فرایندهای طبیعی درحالتی کاملا طبیعی وپایداردراین منطقه بایدبه عنوان مهم ترین هدف مدیریت ازآن ،به شمارآید.

ü به منظوراحیای آن بخش  ازدرختان  بنه که درزون2موردتخریب قرارگرفته اند،بایداقدامات مدیریتی  لازم  درجهت کاشت وترمیم قسمت های تخریب شده این جامعه گیاهی اعمال گرددوحتی الامکان  تک درختان غیربومی ریشه کن شده وبه جای آنهادرختان بومی مثلا بنه کاشته شود.

ü باتوجه به اینکه جامعه گیاهی بنه عموما درنقاط مرتفع واکثرا باشیب بالای 30%استقراریافته است.به منظورپیشگیری ازهرزروی آب وایجادفرسایش خاک بایدباتوسل به روشهای طبیعی آبخیزداری درجهت کنترل ومهارآبهای  جاری وحفاظت ازخاک این منطقه اقدام نمود.این جامعه گیاهی درمجاورت رودخانه جاجرودواقع شده که این رودخانه به عنوان یک مرکزتفرجگاهی مورداستفاده مردم قرارمیگیرد.بدین جهت به منظورتقویت حفاظت وحراست ازاین جامعه گیاهی بکارگیری محیط بانان آموزش دیده وافزایش تعدادآنهادرمواردلازم پیشنهادمیگردد.به منظور به حداقل رساندن ترددهای غیرضروری وکاهش تاثیرات سوء حاصل ازعبورومرورهادرجاده پارچین- پاسداران تاسیس حداقل2واحدپاسگاهی درمدخل ورودی وخروجی پارک که نظارت دائم و پیوسته داشته باشند.پیشنهادمیگردد.برنامه های مدیریتی جهت جلوگیری از ادامه روندتخریبی این زیرگونه دررویشگاههای آن درسطح کشور به شرح زیرمی باشند:

ü بهره برداری ازدرختان بنه دررویشگاههای آنهابایدچارچوب  طرح های بهره برداری درحدتوان وظرفیت اکولوژیکی مناطق صورت گیردوبایدازهرگونه بهره برداری بی رویه وغیراصولی ازاین درختان به شدت جلوگیری نمود.

ü دربهره برداری ازدرختان بنه به منظوراستحصال رزین بایدبه جای روشهای سنتی مانندتیغ زدن ازروشهای نوین وعلمی استفاده نمودکه تحقق این امرخودبه نقش بسیارمهم مسوولین درآموزش روستاییان وبهره برداری کانلا وابسته است.بنابراین تشکیل کلاسهای آموزشی کوتاه مدت برای بهره برداری سنتی روستاییان ساکن دراین مناطق بایددراولین فرصت موردتوجه تصمیم گیران قرارگیرد.

ü باتوجه به اینکه تجدیدحیات طبیعی این درختان متکی به رویش بذرمی باشدکه درشرایط فعلی این روندمختل گردیده است درچنین شرایطی بایدضمن پیشگیری ازوروددام وکنترل چرای بی رویه دراین رویشگاهها،برای احیاءوبازسازی  این درختان به جنگل کاری با نهالهای ازقبل تهیه شده ازاین زیرگونه اقدام نمود.

متاسفانه امروزه این پارک ملی به دلیل رعایت نکردن حقوق محیط زیست برای انتقال خط لوله گازشخم خورده وزخم بیل برتنش نشسته است که بسی مایه نگرانی ازوضعیت نگران کننده تمامی مناطق حفاظت شده وپارکهای ملی است.

منابع:1- فصلنامه سازمان محیط زیست شماره36سال80-نوشته دکترعباس اسماعیل ساری-فاطمه آرتا-دکترکرامت الله ایمان دل- دکتربرهان ریاضی.

2- مخدوم،ودیگران،1366طرح جامع پارکداری،پارکداری پارکهای ملی خجیروسرخه حصار"سازمان محیط زیست.

3- مجنونیان.هنریک،"تحلیلی ازوضعیت مناطق4گانه"نشریه محیط شناسی زمستان74